ImageDisplay.phpMichael Tomasello is ontwikkelingspsycholooog en directeur van het Max-Planck Instituut voor evolutonaire antropologie in Leipzig. Hij doet onderzoek naar de verschillen in communicatie tussen mensen en mensapen. In zijn lezing tijdens de Society for Neurobiology of Language conferentie in Amsterdam betoogde hij dat kinderen al in de vroege ontwikkeling communicatieve vaardigheden bezitten die apen nooit kunnen leren. Maar hij benadrukte dat die communicatie maar voor een klein deel bestaat uit taal: ‘Language is the icing on the cake of unique human communication’. Juist non-verbale communicatie door middel van gebaren is volgens hem evolutionair gezien het oudste. Het sociale aspect, nodig voor de ontwikkeling van cognitie en taal, is hét verschil tussen mensen en apen.

Niet-talige gebaren, zoals wijzen of iets uitbeelden, worden volgens Tomasello gekenmerkt door het feit dat ze ontstaan zijn en gebruikt worden zonder conventies (afspraken of regels). Hij betoogt dat het bestuderen van juist niet-talige communicatie een heleboel kan vertellen over ons gebruik van taal, een systeem dat juist niet zonder conventies kan bestaan. Want hoe zou je weten wat het woord ‘stoel’ betekende als niemand je dat ooit had geleerd? Tomasello betoogt dat talige conventies alleen mogelijk zijn als de gedeelde infrastructuur voor communicatie al ontwikkeld is. Spreken is dus eigenlijk een continuering van wat al, zonder regels, met gebaren gedaan kan worden.

Waar bestaat die ‘gedeelde infrastructuur’ voor communicatie precies uit? Tomasello denkt dat gedeelde ‘intentionaliteit’ hier erg belangrijk is. Dit betekent dat jij en je gesprekspartner hetzelfde doel nastreven zodat je kunt samenwerken, bijvoorbeeld om een mammoet te kunnen vangen. Er zijn twee voorwaarden voor gedeelde intentionaliteit. Ten eerste moet je gedeelde motieven hebben die gericht zijn op samenwerking, bijvoorbeeld om iets te delen, en ten tweede is gedeelde kennis nodig, zoals het focussen van aandacht op hetzelfde onderwerp of object.

Wat is daarvoor nodig? Degene die iets wil communiceren naar een ander moet de intentie kunnen overbrengen of delen, terwijl degene die de boodschap ontvangt juist in staat moet zijn om te begrijpen wat de bedoeling is. Tomasello laat zien dat precies deze twee vaardigheden al zeer vroeg in de ontwikkeling aanwezig zijn bij kinderen, nog voordat ze kunnen praten. Mensapen daarentegen, al zijn ze volwassen en wordt er uitgebreid met ze geoefend, zijn hier niet toe in staat.

'Kids at padi fields' by shizham
Kids at padi fields‘ by shizham

Eerst een voorbeeld van het begrijpen van de bedoeling. Als je speelgoed verstopt onder één van twee bakjes en vervolgens naar het bakje kijkt waaronder het speelgoed verstopt zit, zal een kind van 12 maanden het juiste bakje kiezen. Een chimpansee kan dat niet: die ziet niet het verband tussen het kijken naar het bakje en het feit dat dat relevant zou kunnen zijn voor waar zijn eten verstopt is (want met speelgoed werkt het al helemaal niet bij apen). Tomasello legt uit dat dat komt doordat bij apen de intentie (het motief) tot samenwerken ontbreekt.

Een tweede voorbeeld van het begrijpen van de bedoeling bij kinderen is dat ze snappen dat een gebaar verschillende betekenissen kan hebben afhankelijk van de context, of dat wat eraan voorafging. Wanneer je samen met een kind speelgoed opruimt in een grote bak en wijst naar de speelgoudauto begrijpt het dat het de auto in de bak moet stoppen. Wanneer je echter de kamer binnenkomt en wijst naar de speelgoedauto, zal het kind je de auto aangeven om het je te laten bekijken. Hiervoor moet een kind in staat zijn tot beredeneren wat er voor samenwerking vereist is in een bepaalde situatie. Dit gaat soms natuurlijk fout, bijvoorbeeld als een kind de situatie niet kent. Tomasello vertelde dat hij op het vliegveld een meisje zag dat door de douanier gevraagd werd om zich om te draaien: hij maakte een draaiende beweging met zijn hand om zijn bedoeling uit te beelden. Echter, het meisje draaide zich niet om maar imiteerde zijn handbeweging! Ze begreep niet dat het gebaar een verzoek uitbeeldde.

Tomasello gaf ook een paar leuke voorbeelden van hoe kinderen een bedoeling overbrengen. Chimpansees wijzen alleen naar een object al ze dat willen hebben, kinderen van 12 maanden wijzen ook als ze iets willen laten zien, of iemand over iets willen informeren. Bovendien wijzen kinderen ook naar een bepaald voorwerp als alleen de gesprekspartner daarvoor een beloning krijgt. Apen wijzen alleen als ze ook zelf iets krijgen, niet om een ander belangeloos te helpen.

Tomasello denkt dat kinderen pas taal verwerven na 12 maanden omdat ze daarvoor eerst al die aspecten van communiceren door middel van gebaren moeten leren: aandacht hebben voor hetzelfde object, het begrijpen van gedeelde kennis of context en het beredeneren wat er vereist is om samen te kunnen werken. Pas dan kunnen we woorden op dezelfde manier gebruiken als gebaren.

Jolien Francken is promovenda in het Neurobiology of Language Department van Peter Hagoort

Advertenties