De Society for Neurobiology of Language meeting, van woensdag 27 tot en met vrijdag 29 augustus in de Beurs van Berlage in Amsterdam (zie ook deze eerdere post), opende gisteren met een lezing van misschien wel de beroemdste onderzoeker in de psycholinguistiek van Nederland: Pim Levelt. Levelt is een zeer beroemde taalonderzoeker, oprichter van het Max Planck Instituut voor Psycholinguistiek in Nijmegen en was voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen. De afgelopen jaren werkte Levelt aan een meesterwerk: de gehele geschiedenis van de psycholinguistiek samenbrengen in één boek. In zijn openingslezing deelde hij zijn belangrijkste bevindingen met het publiek van internationale taalonderzoekers.

10292Levelt begon zijn geschiedenis met Franz Joseph Gall, die eind achttiende eeuw als een van de eersten systematisch de neuroanatomie van de hersenen bestudeerde. Gall was ervan overtuigd dat verschillende onderdelen van de hersenen specifieke mentale functies uitvoerden, wat ook wel ‘phrenologie’ genoemd wordt. Levelt illustreerde deze benadering met een beroemde uitspraak van Gall: ‘Show me the forces of the soul, and I will find the organ and the seat thereof’.

Ook al probeerde Gall een verband te leggen tussen hersenstructuur en -functie, hij was niet perse bijzonder geinteresseerd in taal. Vrij snel na hem echter kwamen er meerdere onderzoekers die taal wél als belangrijkste onderzoeksobject namen. De reden daarvoor was dat bepaalde neurologische patienten een specifieke aandoening van hun taalsysteem hadden: zij waren beperkt in het spreken, het vinden van woorden. Later (maar dat wist men toen natuurlijk nog niet) is dit bekend geworden als Broca’s afasie. Het interessante aan die patienten was dat wanneer na hun dood de hersenschade werd geinventariseerd, er altijd een laesie was op een heel specifieke plek in de hersenen. Dat was natuurlijk des te meer reden om aan te nemen dat specifieke mentale functies (hier namelijk taal) gekoppeld zijn aan een bepaald hersengebied, net als Gall eerder al had voorspeld, en wat door Levelt ‘localism’ wordt genoemd.

'Phrenology ad 1871' by William Creswell
Phrenology ad 1871‘ by William Creswell

In de negentiende eeuw keerde het tij echter. Wetenschappers vonden phrenologie maar pseudowetenschap, want het leek ze veel waarschijnlijker dat voor een ingewikkelde mentale functie als taal het hele brein nodig was, het idee van ‘holism’. Het was op een gegeven moment echt not done om te denken dat taal te maken had met één hersengebiedje. En toch was dat precies wat Paul Broca rond 1860 telkens maar weer observeerde in zijn patienten: afasie ging gepaard met een laesie in specifiek de linkerhemisfeer. Levelt liet in zijn lezing aan de hand van citaten zien dat zelfs met zulk sterk bewijs, de heersende ideeën van zijn tijd Broca dwongen tot zeer voorzichtige uitspraken als: ‘Still, no precise localization of functional organs is possible yet’.

Na Broca bleef het toch nog lang onrustig in het kamp van de psycholingluistiek. Wetenschappers bestreden elkaar met argumenten voor en tegen het idee dat taal in één gebied gelokaliseerd is, al werden de ideeën wel steeds genuanceerder. Goldstein schreef in het begin van de twintigste eeuw: ‘The single can only be understood at all from the whole. But instrumentalities of language depend on intact well-localized regions of the brain.’

En wat weten we nu, in 2014? Levelt: ‘Er zijn nog steeds golfbewegingen te zien tussen ‘localism’ en ‘holism’, maar er is geen sprake meer van een conflict tussen twee scholen. Het is langzamerhand een echte wetenschap geworden. We kijken nu in detail naar hoe hersenprocessen precies werken. En dat kan nu ook! We kunnen processen in de tijd, in de gezonde hersenen volgen. Dat is natuurlijk een geweldige stap vooruit.’

Na afloop van zijn lezing vroeg ik Levelt: wat is eigenlijk de belangrijkste ontdekking die u tijdens het schrijven van uw boek hebt gedaan? ‘Er is vroeger ongelooflijk veel bijzonder goed onderzoek gedaan, dat ergens onderweg in de tijd verloren is gegaan. Ik spreek wel eens van sleeping beauties. Ik ontdekte bijvoorbeeld dat er heel belangrijk werk is gedaan naar versprekingen. Alle ontdekkingen die men destijds deed, blijken nog steeds helemaal te kloppen met wat we nu weten. Ook in mijn eigen vakgebied, de spraakproductie, bleken in de jaren tachtig van de negentiende eeuw door James McKeen Cattell al allerlei experimenten te zijn gedaan waarvan ik het bestaan niet wist. Achteraf tot mijn schande…! Wat hij toen allemaal gemeten heeft, klopt nog steeds als een bus.’

Jolien Francken is promovenda in het Neurobiology of Language Department van Peter Hagoort. Het boek van Pim Levelt ‘A History of Psycholinguistics’ is hier te koop

Advertenties